احیای شب‌های رمضان و قرآن سرگرفتن

سؤال:

آیا شب‌زنداری شب‌های ماه رمضان و خصوصا شب‌های قدر معتبر است؟ قرآن سر گرفتن و دعای جوشن کبیر چطور؟

*********************************************************************

پاسخ:

در باب شب‌زنداری و عبادت الله عز و جل ادله قرآنی و روایی متعددی هست که شامل همه شب‌های سال می‌شود و مستحب است که انسان بخش قابل ملاحظه‌ای را به دور از چشم دیگران و هیاهوی روزانه به بندگی اله تعالی پرداخته و اعمالی انجام دهد که مورد رضایت او است.

دراین بین، احیای بعضی از شب‌ها مهم‌تر است که از جمله این شب‌ها، همه شب‌های ماه مبارک رمضان بوده و در بین این شب‌ها اهمیت شب‌های بیست و سوم، بیست و یک و نوزدهم به ترتیب بیشتر از سایر شب‌ها است.

اما تا آن‌جا که حقیر بررسی کرده‌ام، روایت معتبری در توصیه به قرآن سر گرفتن نداشته و پیش‌نهاد می‌کنم که به مناسکی پرداخته شود که توصیه صریح و معتبر بر آن وجود دارد.

از دوستان مؤسسه خواستم تا لینک چند مطلب را برای شما ارسال کنند.

شب قدر چه شبی است؟

پیرامون متن و سند دعای جوشن کبیر

حدیث قرآن سر گرفتن (۱)

حدیث قرآن سر گرفتن (۲)

حدیث قرآن سر گرفتن (۳)

حدیث قرآن سر گرفتن (۴)

دعاهای روزانه ماه مبارک رمضان

سؤال:

اگر کسی دعاهای روزانه ماه رمضان را جابه‌جا بخواند، اشکالی دارد؟ اگر کسی دعای یک روز را نخواند، می‌تواند در روز دیگر دو دعا را بخواند؟ اگر ماه رمضان بیست و نه روزه بود، می‌توان روز سیم را در عید فطر خواند؟

*********************************************************************

پاسخ:

مجموعه این ادعیه با تفاوت‌هایی در متن، برای اولین بار در اقبال الاعمال مرحوم سید بن طاووس آمده است و خود ایشان هم در ظاهر متعرض روایی بودن آن نشده‌اند.

بعد از ایشان مرحوم کفعمی در قرن نهم و دهم شبیه این عبارات را، البته با تفاوت‌های بسیار زیاد، به صورت مرسل از ابن عباس از نبی مکرم اسلام روایت کرده است و برای هر روز آن هم فضیلت‌هایی بسیاری بر شمرده‌اند تا این‌که مرحوم مجلسی در قرن دوازدهم این عبارات مشهور را شبیه آن‌چه در زمانما مشور است، نقل فرموده‌اند.

خلاصه آن‌که در صورت روایت بودن، مرسل است و از قاعده کلی مرسلات که عدم اعتبار است، خارج نیست.

البته متن این ادعیه مختصر مناسب و عالی است و خواندن آن را توصیه می‌کنم.

با توجه به آن‌چه عرض شد، جابه‌جا خواندن آن‌ها یا تجمیعش در بعضی از روزها و مانند این وارد، اشکالی ندارد، اما خواندن دعای روز سیم در عید فطر، با توجه به معنای آن بی‌معنا است.

دعای ماه رمضان (اللهم ادخلنی علی اهل القبور السرور)

سؤال:

دعای مشهور اللهم ادخلنی علی اهل القبور السرور که در ماه رمضان خوانده می‌شود، معتبر است؟

*********************************************************************

پاسخ:

این دعا برای اولین بار در کتب شیعه، در آثار مرحوم کفعمی مانند البلد الامین و المصباح آمده و به صورت مرسل به نبی مکرم اسلام نسبت داده شده است، لذا از نظر روایی معتبر نیست.

البته علامه مجلسی از فردی به نام محمد علی الجبعی نقل کرده است که او این دعا را به خط شهید دیده است که احتمالا منظور شهید اول است، هر چند شهید ثانی نیز خالی از وجه نیست، البته ظاهرا در آثار ایشان چنین مطلبی نیست و احتمالا نوشته‌ای متفرقه یا ضمن رساله‌ای خاص یا مانند این‌ها بوده است و یا در طول زمان از بین رفته است.

با این حساب اگر منظور شهید اول باشد، قدیمی‌تر از مرحوم کفعمی است و اگرشهید ثانی باشد، اندکی بعد از ایشان.

علی ای حال در همه این موارد، مرسلاست و مرسلات ایشان از قاعده کلی مرسلات که عدم اعتبار است، خارج نیست.

البته با توجه به متن خوب آن، خواندنش در همه ایام سال مفید است، اما انحصار یا ویژه بودنش برای ماه مبارک رمضان و نیز ثواب‌هایی که برای آن نقل شده است، از نظر روایی قابل قبول نیست.

دعای ماه رمضان (یا علی یا عظیم)

سؤال:

دعای مشهور «یا علی یا عظیم» ماه رمضان که بعد از نمازها خوانده می‌شود، معتبر است؟

*********************************************************************

پاسخ:

این دعا با مختصری تفاوت برای اولین توسط سید بن طاووس در اقبال الاعمال آمده است و ظاهرا خود ایشان اشاره‌ای به روایت بودن آن نکرده‌اند که بخواهیم انتساب آن به معصوم را بررسی کنیم و بعید نیست از ابتکارات خود ایشان باشد تا افراد دعایی صحیح و مناسب در اختیار داشته باشند، اما اگر کسی هم آن را روایت بداند، مرسله‌ای است که حتی معلوم نیست از کدام معصوم است.

البته مرحوم مجلسی در مفاتیح الجنان (زاد المعاد) آن را به صورت مرسل امام صادق و امام کاظم علیه‌السلام نسبت داده‌اند که بعید نیست علت آن عبارات قبلی سید بن طاووس در اقبال الاعمال باشد که مطالبی را مرسلا از ایندوامام همام علیهماالسلام روایت کرده‌اند.

بعد از ایشان در المصباح کفعمی هم آمده است که وضعیت آن همین است و سایرین هم از این دو بزرگوار نقل کرده‌اند.

علی ای حال بر فرض روایت بودن هم مرسل است و غیر معتبر.

البته متن دعا عالی و برگرفته از آیات قرآن و روایات معتبر است و خواندن آن مناسب ماه مبارک رمضان می‌باشد.

درباره شرف الشمس

سؤال:

شرف و شمس در سال ۹۷ چه روزی می باشد؟

باختلاف ۳۳درجه

*********************************************************************

پاسخ:

از منظر استاد ریاحی، شرف الشمس نه پشتوانه‌ای از آیات و روایات معتبر دارد و نه سایر علوم، لذا مؤسسه از پاسخ به سؤال شما معذور است.

اعتبار دعای ماه رجب و حرکت‌های آخر آن

سؤال:

از شما نقل کرده‌اند که حرکت دست و انگشت سبابه در عبارت‌های پایانی دعای ماه رجب را معتبر نمی‌دانید. آیا صحیح است؟ لطفا توضیح دهید.

در ضمن در سایت پاسخگو (مرکز پاسخ‌گویی به سؤالات دینی) درباره فلسفه این کار آمده است: «در مورد این که حکمت این کار چیست باید گفت آنچه مسلم است ماهیت این عمل همان به خود گرفتن حالت التجا و خضوع در برابر خداوند است و نوعی کرنش و اظهار عجز در برابر عظمت باری تعالی محسوب می شود ؛ به همین جهت احتمال داده شده این حالت نظیر دم تکان دادن سگ در برابر صاحبش باشد که تشبیه ذهنی این حالت برای فردی که این عمل را انجام می دهد نهایت خضوع و انکسار درونی را برای وی به ارمغان می آورد ، هرچند نمی توان این احتمال را به طور قطع صحیح دانست.»

این هم آدرسش: www.pasokhgoo.ir/node/69252

*********************************************************************

پاسخ:

در ابتدا لازم است نکاتی را درباره خود دعای رجب عرض کنم تا بعد به سؤال شما برسیم.

شهرت این دعا و عمل انتهایی آن به واسطه کتاب ارجمند مفاتیح الجنان مرحوم شیخ عباس القمی است که آن را به نقل از سید بن طاووس نقل کرده است.

قدیمی‌ترین فرد شناخته شده‌ای که این دعا را به عنوان دعای ماه رجب روایت کرده است، عالم بزرگوار قرن هفتم، سید بن طاووس در کتاب إقبال الأعمال (ج ۲، ص ۶۴۴) است که از کتاب الدعوات محمد بن علی الطرازی از ابوالحسن، علی بن محمد البرسی از حسین بن احمد بن شیبان از حمزة بن قاسم العلوی العباسی از محمد بن عبدالله بن عمران البرقی از محمد بن علی الهمدانی از محمد بن سنان از محمد السجاد روایت کرده است.

در این روایت پیش از ذکر «یا ذالجلال و الاکرام الی حرم شیبتی علی النار»، آمده است که امام علیه‌السلام دست چپشان را بلند کرده و به محاسنشان گرفتند و به این دعا، دعا کردند، در حالی که سبابه راستشان را حرکت می‌دادند. سپس یکی از روات در آخر روایت آورده است که و فی حدیث اخری . .  .، یعنی و در حدیث دیگری آمده است که سپس دستشان را بر محاسنشان نهادند و بر نداشتند، مگر این‌که پشت دستانشان پر از اشک شد.

حال در ابطه با این دعا چند نکته سندی و متنی هست که در چند بند عرض می‌کنم.

۱- در ابتدا طریق سید بن طاووس به محمد السجاد را به اختصار بررسی می‌کنیم.

  • محمد بن علی از الطرازی: در کتب رجالی مجهول است و ممکن است از علمای هم طبقه مرحوم نجاشی باشد. ظاهرا تنها کسی که روایاتی از کتاب الدعوات او روایت کرده است، مرحوم سید بن طاووس است و با توجه به ویژگی‌های مرحوم سید در نقل ادعیه، نمی‌توان محمد بن علی الطرازی را توثیق کرد. کتب این فرد از جمله کتاب الدعوات یا در اختیار هیچ کدام از محدثین و علمای ۶ قرن اول نبوده، یا به آن اعتماد نداشته‌اند که در هیچ کتابی، حتی کتب ادعیه این قرون به آن یا نویسنده‌اش اشاره‌ای نشده است.
  • علی بن محمد البرسی: در کتب رجالی مجهول است و به واسطه الفاظ ترحم و ترضی محمد بن علی الطرازی هم نمی‌توان او را توثیق کرد، چرا که وضع خود الطرازی نامعلوم است.
  • حسین بن احمد بن شیبان: ظاهرا القزوینی است که به واسطه می‌توان او را توثیق کرد.
  • حمزة بن قاسم العلوی العباسی: از ثقات ما است.
  • محمد بن عبدالله بن عمران البرقی: او نیز مجهول است. البته اگر اشکالات قبلی وارد نباشد، می‌توان او را به واسطه حمزه بن قاسم و با کمی تسامح توثیق کرد.
  • محمد بن علی الهمدانی: همان ابوسمینه مشهور است که در ضعف جدی او حرفی نیست و همه بر این اتفاق نظر دارند. فضل بن شاذان او را از مشاهیر کذابون دانسته، شیخ الطائفه، عموم روایات او را همراه تخلیط و غلو و تدلیس می‌داند و مرحوم نجاشی او را ضعیف جدا و فاسد الاعتقاد معرفی می‌کند و مطالب دیگری نیز درباره او دارد.
  • محمد بن سنان: او نیز از افرادی است که در ضعف جدی او حرفی نیست. فضل بن شاذان او را نیز در زمره مشاهیر کذابون دانسته، شیخ الطائفه، مرحوم نجاشی، کشی و رجالیون قبل و بعد ایشان، همگی او را به شکل‌های مختلف به شدت تضعیف کرده‌اند.
  • محمد بن ذکوان السجاد نیز مجهول است  و تنها روایتی که از او سراغ دارم و تنها اطلاعاتی که از او داریم، همین یک روایت است. البته ممکن است محمد بن زیاد السجاد درست باشد و اشتباهی در استنساخ رخ داده باشد که قطعی نیست، اما اگر منظور محمد بن زیاد باشد، در کتب رجالی مهمل است و فرقی ندارد.

می‌بینیم که سند این دعا و انتساب آن به ائمه علیهم‌السلام، مملو از اشکال است و اگر بعضی از موارد را بخواهیم توجیه کنیم، حضور ابوسمینه و محمد بن سنان توجیه پذیر نیست و حضور هر کدام این‌ها به تنهایی سند را مخدوش می‌کند.

۲- اما در رابطه با متن دعا شاید جالب باشد که بدانید روایت دیگری وجود دارد که در پایان آن دعایی آمده که متن آن بسیار شبیه به این دعا است، با این تفاوت که مربوط به ماه رجب نیست و ظاهرا زمان خاصی هم ندارد. در این روایت آمده است که امام علیه‌السلام پیش از عبارات پایانی که عرض شد شباهت زیادی به عبارات دعای رجبیه دارد، دستانشان را بلند کردند و این عبارات را فرمودند و در این‌جا اشاره‌ای به گرفتن محاسن با دست چپ و حرکت انگشت سبابه دست راست ندارد. البته در پایان آمده است که امام علیه‌السلام دستشان را بر محاسنشان نهادند و بر نداشتند، مگر این‌که پشت دستانشان پر از اشک شد که این عبارات شبیه همان مطلب فی حدیث آخر است که جناب سید روایت کرده بودند. حال بماند که این روایت هم حداقل به واسطه محمد بن سنان معتبر نیست.

۳- تا آن‌جا که حقیر سراغ این کار، یعنی گرفتن محاسن و حرکت انگشت سبابه دست راست فقط در همین روایت غیر معتبر روایت شده است و مشابهی در سایر روایات ندارد.

خلاصه آن‌که نه تنها حرکت انگشت سبابه دست راست معتبر نیست که این دعا به عنوان دعای رجبیه هم معتبر نیست. البته ناگفته نماند که با توجه به معانی خوب عبارات این دعا، در خواندن آن نه تنها در ماه رجب که در همه ایام سال مانعی نمی‌بینم، اما با توجه به ضعف جدی سند آن و سایر مطالبی که عرض شد، پیش‌نهاد می‌کنم که این حرکت در عبارات پایانی آن انجام نشود. در رابطه با بحث تسامح در ادله سنن یا اخبار من بلغ و امثال آن هم در علم الحدیث مفصل بحث کردیم که ربطی به این مسائل ندارد.

اما تکلیف مطلبی که در سایت مورد نظر شما آمده، چه گویم که نا گفتنم بهتر است … پاسخ مشخص و واضح است و نیازی نیست که حقیر اظهار نظری کنم.

01

وجوب زیارت امام حسین علیه‌السلام

سؤال:

لطفا تبیین بفرمایید معنای وجوب زیارت امام حسین علیه‌السلام که در روایات زیادی آمده از نظر شریفتان چیست؟

اگر ممکن است نظر علمای معاصر و گذشته را نیز در این موضوع بیان فرمایید.

*********************************************************************

پاسخ:

زیارت قبر حضرت سیدالشهداء علیه‌السلام، برای کسانی که امکان و استطاعت آن را دارند، حداقل یک بار واجب است و تکرار آن از مستحبات مؤکد می‌باشد.

در بین قدما، افرادی مانند ابن قولویه و شیخ مفید  و در دوره‌های بعد، بزرگانی مانند شیخ حر، نظر به وجوب داشته‌اند.

01

دعای عهد

سؤال:

چند سالی است که صبح‌های در ماه رمضان پشت سر شما نماز می‌خوانم و می‌بینم که بعد از نماز دعای عهد می‌خوانید. در این دعا آمده که باید چهل صبح خوانده شود. آیا این چهل صبح حتما باید پشت سر هم باشد تا اگر قبل از قیام امام زمان مردیم، دوباره زنده شویم و در رکاب امام زمان باشیم؟

*********************************************************************

پاسخ:

توجه شما را به مطالب زیر جلب می‌کنم.

۱- در مقمه این روایت هیچ اشاره‌ای به سؤال مورد نظر شما نشده است، لذا نباید پشت سر هم بودن آن مورد نظر بوده باشد، اما طبیعتا اگر می‌خواهید مطمئن شوید، سعی کنید چهل صبح، پشت سر هم بخوانید.

۲- قرار نیست هر که این دعا یا هر دعای دیگری را خواند، حتما جزء یاوران امام زمانf باشد، بلکه این امر مانند سایر امور، به مسائل مختلفی بستگی دارد.

۳- قرار گرفتن در زمره افرادی که در این دنیا رجعت می‌کنند هم تابع شرایط مختلفی است و به صرف خواندن دعایی محقق نمی‌شود.

۴- اما مهم‌تر از همه آن‌که این دعا با این کیفیت را برای اولین بار محمد بن جعفر المشهدی معروف به ابن المشهدی که از علمای قرن هفتم است، در کتاب المزار خود از امام صادقj به صورت مرسل روایت کرده است. یعنی از اولین گزارش این دعا تا زمان امام صادق علیه‌السلام بیش از ۴۰۰ سال فاصله است و مرحوم ابن المشهدی هم منبع و سند خود به این دعا را ذکر نکرده است تا بتوان آن را بررسی نمود، لذا این انتساب این دعا به معصومj معتبر نیست که بخواهیم روی خواص آن، چه درباره رجعت باشد و چه یاری امام عصرf یا کسب هزار حسنه و محو هزار سیئه به ازای هر کلمه حساب خاصی باز کرد.

۵- در ضمن محدثین بزرگوار ما بعد از قرن هفتم، قاعدتا این دعا را به اعتماد و به واسطه ابن المشهدی نقل کرده‌اند، لذا کثرت این افراد، به واقع کثرت نقل نیست.

۶- ناگفته نماند که شبیه عبارات این دعا پیش از ابن المشهدی نیز سابقه دارد، اما هیچ کدام درباره موضوع این دعا نیست.

۷- و در نهایت آن‌که هر چند این دعا معتبر نیست و حتی احتمال ساختگی بودن آن قابل توجه است، اما حقیر از باب علاقه به مطالب آن و این‌که دوست دارم از یاران امام زمانمان باشم، به جای آن‌که عباراتی را از خودم بیان کنم، خواسته‌ام را در قالب عبارات این دعا که از غنای خوبی هم برخوردار است، بیان می‌کنم و خواندن آن را به توجه به همین مقدماتی که عرض کرد، به دیگران هم پیش‌نهاد می‌کنم.

01

تعریف بدعت

سؤال:

تعریف بدعت چیست و آیا این صحیح است دو نوع بدعت داریم، بدعت حسنه و بدعت سیئه؟

*********************************************************************

پاسخ:

توجه شما را چند نکته جلب می‌کنم.

۱- بدعت از ریشه بدع و در لغت به معنای چیزی است که تازه پیدا شده و سابقه‌ای نداشته است.

۲- بدعت در اصلاح عام به معنای رسم و آیین نو است.

۳- بدعت در اصطلاع شرعی، عقیده یا کاری است که آن را به دین منسوب کنند، اما مستند درستی به قرآن یا روایات معتبر نداشته باشد. با این حساب مهم نیست که این عقیده یا فعل در زمانه ما رسم شده باشد یا به قرن‌ها قبل باز گردد، بلکه آن‌چه اهمیت دارد، ریشه داشتن یا نداشتن آن در قرآن  روایات معتبر است.

۴- اگر بدعت را به دو معنای اول در نظر بگیریم، از منظر شرعی نه تنها دو نوع، بلکه چهار یا شاید پنج نوع باشد. بدعت حرام، بدعت مکروه، بدعت مباح، بدعت مستحب و شاید هم بدعت واجب.

۵- اما اگر منظور از بدعت، بدعت در دین باشد، یک نوع بیش‌تر نیست و آن حرام قطعی است.

۶- نکته آخر آن‌که با توجه به تعریف بدعت در دین، ممکن است کسی عقیده یا فعلی را بدعت بداند، در حالی که از منظر فردی دیگر، بدعت نباشد و این معمولا به جهت اختلاف در مبانی فهم از قرآن و احادیث یا تشخیص روایت معتبر از غیر معتبر است.

۷- کسی که شک دارد انتساب عقیده یا فعلی به دین معتبر هست یا خیر یا حتی ظن بر عدم صحت چیزی دارد، باید از آن کار پرهیز کند.

۸- کسی که با بدعت مواجه می‌شود، لازم است طبق ضوابط و احکام نهی از منکر عمل کند.

01

شب قدر چه شبی است؟

یکی از سؤالاتی که از دیر باز در مورد شب‌های قدر مطرح می‌شود و معمولاً جوابی تکراری می‌گیرد، این‌که چرا دقیقاً مشخص نیست که شب قدر، چه شبی است؟ ادامه مطلب